رابطه دين و اخلاق

(برگرفته از كتاب: نظام اخلاقي اسلام)

ابتداء بهتر است مفاهيم اين موضوع تبيين شود.

دين: هدايت و معرفتي است كه بر گرايش و احساس و اعتقاد و عمل تاثير مي گذارد.

اخلاق: خوي و صفاتي ريشه دار در انسان است كه بر خواست و پندار و رفتار و گفتار تاثير مي گذارد: اخلاق اين گونه به عمل و قول و حال و احساس و انديشه و پندار گره مي خورد.

علم اخلاق: دانشي است كه به اين صفات و خوي ها و افراط و تفريط ها و روابط عملي و كاربردي مي پردازد.

مكاتب اخلاقي: كه با روش هاي متفاوت و مباني متفاوت و ديدگاههاي متفاوت روي خوبي و بدي كار مي كنند (يعني ملاك خوبي و بدي را روشن مي كنند) و بر فساد و خطا و گناه تاثير مي گذارند.

فلسفه اخلاق: بررسي مفاهيم خوبي و بدي و معيارها و ارزش ها و ثبات و نسبيت و مباني اخلاق از عقل و نفع و پاداش و عشق و ترس و عادت و تطوري (تحولي) كه بر اخلاق در طول تاريخ عارض شده است را به عهده دارد.

فلسفه علم اخلاق: بررسي تحولات علم اخلاق از يونان و روم و هند و چين و ژاپن و آفريقا تا يهوديت و مسيحيت و اسلام و تا اخلاق عقلي و مستقل از دين و تا اخلاق برخاسته از دين در بينش فيلسوفان امروز... را به عهده دارد.

نظام اخلاقي: نظام و رشته و رابطه اي است كه ميان علم و قواعد و روش ها و ديدگاه ها و واقعيت فساد و گرايش هاي منحط و خوي و خلق و حال و انديشه و عمل و قول هماهنگي برقرار مي كند. در واقع حال و احساس و انديشه و خيال و قول و فعل و خوي و صفات آدمي را تبديل   مي نمايد.

در موضوع مورد بحث با توجه به تبيين مفاهيم و اصطلاحاتي كه گذشت، با اين توجه كه اگر دين را به معناي احكام بگيريم، به معناي وحدت احكام اخلاقي و احكام ديني خواهد بود و رابطه دين و اخلاق اين طور معنا مي شود.

و اگر دين را به معناي اعتقاد به مبداء و معاد و جزاء و پاداش بگيريم، رابطه متحول و متزلزل مباني اخلاق  و جريان هاي ديني در طي دوره ها و شرايط و فرهنگ هاي مختلف برقرار خواهد شد.

در واقع اگر دين به اعتقادات و عبادات و اخلاقيات تفسير شود و اعتقاد به مبداء و معاد در جزاء و پاداش موثر باشد، ناچار به نوعي ارتباط متزلزل ميان اخلاق و دين مي رسيم كه بر اساس تحول شرايط و دوره هاي عقلي و علمي و دوره هاي تاريخي و حوزه هاي جنسي و اقتصادي، وضعيت متفاوتي خواهد داشت و چه بسا به تناقض در اديان تعبير شود.

اما اگر دين به معناي هدايت و معرفتي باشد كه بر گرايش و احساس و اعتقاد و عمل تاثير        مي گذارد و با نظام تربيتي و نظام معرفتي به نظام اخلاقي مي رسد، در اين صورت وضع عوض خواهد شد؛ چون نظام اخلاقي ديني با تركيبي از معرفت و محبت و نيت و عمل و عادت ، به تبديل رذائل مي پردازد و ديگر دستور نمي دهد، كه زمينه مي سازد و بهره مي گيرد و در هنگام شكست به توبه و شفاعت و جبران مي پردازد.

در واقع هر مرحله از اسلام و ايمان و تقوا و احسان و اخبات و سبقت و قرب و لقاء و رضوان با احكام و روش ها و انگيزه ها و مباني متفاوتي همراه است كه در واقع تحول در مباني و انگيزه ها به تحول در تكاليف و احكام و برخوردها مي انجامد؛ چه با خود و چه با ديگران، چه با فكر و خيال و وهم و خوف و حزن و اميد و ياس خود و يا ديگران.

دين با اين مباني به تركيب معرفت و عشق و نيت و عمل سالم و مستمر با واقعيت صفات و حالات و رفتارهاي آدمي روي خواهد آورد و او را به داد و ستد مستمر و رشد و خسر مستمر نزديك خواهد ساخت.