اگر آدمی در همين محدوده هفتاد سال مطرح باشد به بيش از سه اصل: علم و اطلاعات، قراردادها و منافع مشترک هيچ احتياج ندارد. در اين سطح بر فرض، خدا اثبات شود و يا در اعتقاد انسان ريشه بگيرد و بر فرض هم که رسول و ولیّ و مذهب، موثر و مفيد باشند، اما هيچ ضرورتی ندارند و لازم نيست که مبنای زندگی فردی و جمعی انسان باشند. اين زندگی بيشتر از علم و قرارداد و منافع مشترک، چيز ديگری را نمی خواهد.

اما اگر آدمی برای وسعتی بيش از هفتاد سال و با توجه به عوالمی ديگر، چه محتمل و چه متيقن بخواهد برنامه ريزی کند و بخواهد برای اين استمرار و ارتباط حساب باز کند، ديگر علم و تجربه و قراردادها و منافع مشترک کارگشا نخواهند بود و نه تنها علم که حتی عقل و فلسفه او و عرفان و قلب او هم کفاف اين همه رابطه را نخواهند داد.

در اين وسعت، آدمی محتاج وحی است.

در اين مختصر، نشان داده شده که چطور وحی، يعنی: بينات و کتاب و ميزان، يعنی روش ها و اهداف و احکام، به تربيت رسول و تربيت او و روش هايش و با توجه به قدر و استمرار و ارتباط انسان و با توجه به ارزش ها و اهداف او، به تقدير و تربيت و تشکل انسان روی می آورد و معرفتی را تشکيل می دهد که اين معرفت به عهد و عبوديت و اين عبوديت به جمع و جامعه و روابط آدمی و سپس به حکم و حکومت، می انجامد.

اين مختصر، نموداری است از معرفت دينی تا جامعه دينی، تا حکومت دينی.

اين نوشته به مباحثی از قبيل: شبهات در حوزه دين و حکومت دينی، حکومت در اديان وحيانی، طرح کلی دين و نظام سازی و حکومت دينی در حوزه مسلمين و... می پردازد.